Zie de ballen vallen

Ik mailde conservator Tiemen Cocquyt van Museum Boerhaave in Leiden, met de vraag of het nog wat geworden was, de valproeven van ’s Gravesande die ze daar zondagmiddag hadden gedaan? Nou en of, mailt hij nu terug. Het was niet alleen lollig om een natuurkundeproef uit 1722 live opnieuw te doen. Het was ook wetenschapshistorisch heel leerzaam.

’s Gravesande deed de proeven destijds om een beslissing te brengen in een dispuut tussen Newton en de zijnen en de Duitse school rond Leibniz. De vraag was of bewegende objecten vanzelf konden versnellen of dat daarvoor een duwtje van God nodig bleef. Anders dan je misschien zou denken, zag Newton meer in God. In dat geval had een bewegend object een ‘kracht’ die evenredig was met de snelheid ervan. In het geval van Leibniz zou dat met het kwadraat moeten gaan.

’s Gravesande, hoogleraar in Leiden, bedacht hoe je dat test. Laat zware kogels van enige hoogte in natte klei vallen. De afdruk is een maat voor de ‘kracht’ van de kogel. Varieer nu de massa’s en de valhoogtes en kijk wanneer afdrukken gelijk zijn. Dat geeft een verband tussen snelheid en energie.

Boerhaave deed die proeven zondag over en de winnaar was helder: Leibnitz. De energie van een bewegend object is evenredig met het kwadraat van zijn snelheid. Wij verwachten ook niet anders, maar daar ging het zondag niet om. De vraag was vooral of ’s Gravesande met zijn proef wel echt uitsluitsel had kunnen geven. Of had hij het resultaat verzonnen?

Niet dus, al is de proef lastiger dan je zou denken, aldus Cocquyt. De proef is overtuigend, mailt hij. Maar het blijkt niet mee te vallen om de afdrukken van messing kogels in zachte klei goed te vergelijken. Al was het maar omdat de kogels er nauwelijks uit te peuteren zijn.

Wat niet klopt aan ’s Gravesandes verhaal is een vervolgproef waarin hij het volume van de kraters, een maat voor de valenergie, tot op een half procent van de boldiameter zegt te kunnen bepalen. De tabel die hij daarover publiceerde, moet hij toch echt min of meer zelf verzonnen hebben, denkt Cocquyt. De (correcte) formule die hij ervoor vindt, strikt genomen dus ook.

Advertenties
Een reactie plaatsen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: